Werkt een warmtepomp bij −10 °C? Wat de COP-curve laat zien

Een warmtepomp en de Nederlandse winter. De zorg duikt elke november op. Werkt zo'n toestel nog wel als het vriest? Het korte antwoord is ja. Het lange antwoord vraagt om uitleg over COP-curves, ontdooicycli en het werkelijke Nederlandse klimaat. Wij geven dat lange antwoord in dit artikel.

Waarom werkt een warmtepomp ook bij vorst?

Lucht bevat altijd thermische energie. Zelfs lucht van −20 °C bevat warmte. De temperatuur waarbij geen thermische energie meer aanwezig is, ligt op het absolute nulpunt: −273,15 °C. Onze winters komen daar niet in de buurt. Een warmtepomp kan die energie dus altijd extraheren.

De truc zit in het koudemiddel. Het koudemiddel R290 (propaan) heeft een kookpunt van −42 °C bij atmosferische druk. Daardoor verdampt het zelfs bij stevige vorst. Tijdens dat verdampen pikt het warmte op. De compressor knijpt de damp daarna samen tot 70 °C of meer. Die warmte gaat vervolgens naar uw cv-water. De fysica werkt gewoon door.

Het rendement daalt wel naarmate de buitentemperatuur zakt. Hoe groter het temperatuurverschil tussen buitenlucht en cv-water, hoe meer arbeid de compressor moet leveren. Dat zien wij terug in de COP-curve.

De COP-curve: wat presteert een warmtepomp bij welke buitentemperatuur?

De COP geeft het rendement weer. Een COP van 4 betekent: 1 kWh stroom levert 4 kWh warmte. De COP varieert met de buitentemperatuur en de aanvoertemperatuur van uw afgiftesysteem.

Onderstaande tabel geeft typische COP-waarden voor een moderne lucht-water warmtepomp bij 35 °C aanvoertemperatuur (vloerverwarming).

Buitentemperatuur	Indicatieve COP	Wat dit betekent
+7 °C	4,8 — 5,2	Topcondities, najaar/voorjaar
+2 °C	4,0 — 4,5	Standaard winterdag
−2 °C	3,3 — 3,8	Koude dag, ontdooicycli starten
−7 °C	2,7 — 3,2	Vorstperiode, stroomverbruik stijgt
−10 °C	2,3 — 2,8	Strenge vorst, nog ruim boven cv-rendement
−15 °C	1,8 — 2,3	Extreem zelden in NL, maar haalbaar

Bij radiatoren op 55 °C aanvoertemperatuur liggen de waarden circa 25% lager. Vloerverwarming wint dus altijd. Goed inregelen op de laagst-mogelijke aanvoertemperatuur is daarom de belangrijkste rendements-knop.

Een COP van 2,5 lijkt laag. Het is nog steeds hoger dan een gas-cv-ketel. Een HR-ketel haalt circa 90% verbrandingsrendement. Omgerekend naar primaire energie levert een warmtepomp bij COP 2,5 nog altijd meer warmte per eenheid energie dan gas. De warmtepomp wint dus zelfs bij −10 °C.

Wat zegt de KNMI over Nederlandse winters?

Wij keken naar de KNMI-meetreeks van De Bilt over de afgelopen 30 jaar. De gemiddelde wintertemperatuur in Nederland ligt rond +4 °C. Dagen onder −5 °C komen 5 tot 15 keer per jaar voor. Dagen onder −10 °C zijn zeldzaam: gemiddeld 0 tot 3 dagen per jaar. Strenge vorstperioden van een week of langer komen ongeveer eens in de 5 tot 10 jaar voor.

Voor uw warmtepomp betekent dat: het overgrote deel van het jaar draait het toestel met een COP tussen 3,5 en 5. De zeldzame strenge dagen drukken het seizoensgemiddelde nauwelijks. De SCOP — het seizoensrendement — komt voor moderne propaan-warmtepompen onder Nederlands klimaat uit op circa 4,2 tot 4,8.

Regionale verschillen bestaan. Drenthe en Limburg-Zuid kennen jaarlijks enkele graden lagere minimum-temperaturen. Dat verlaagt de SCOP met circa 0,1 tot 0,2. Het maakt geen wezenlijk verschil voor de keuze.

De ontdooicyclus: waarom uw warmtepomp soms wit damp uitstoot

Bij vochtige lucht en temperaturen onder +5 °C kan ijs ontstaan op de verdamper van de buitenunit. Het condenswater bevriest op het koude oppervlak. Een ijslaag belemmert de luchtstroom. Daarom moet de warmtepomp het ijs regelmatig verwijderen. Dat heet een ontdooicyclus.

Tijdens een ontdooicyclus draait de cyclus tijdelijk om. De warmtepomp stuurt warmte naar de buitenunit om het ijs te smelten. U herkent het aan deze signalen.

• De buitenunit produceert kort wat damp of stoom. Dat is verdampend smeltwater.
• Het verwarmingsvermogen binnen daalt tijdelijk. De cv-watertemperatuur zakt enkele graden.
• Na 5 tot 10 minuten herstelt het systeem zich.

Een goede warmtepomp ontdooit alleen wanneer nodig. Slimme algoritmes meten druk, temperatuur en stroming. Pas bij echte ijsvorming start de cyclus. Dat scheelt energie. Een Weheat-toestel detecteert dit automatisch en logt elke ontdooicyclus in de app.

Een buffervat is essentieel voor stabiel ontdooien. De minimale systeem-inhoud staat in het installatievoorschrift. Bij te weinig buffer zakt de cv-temperatuur tijdens ontdooien te ver. Het comfort daalt en de tijd tot opwarmen verlengt.

Wat doet u bij extreme vorst?

Een Nederlandse vorstperiode kost u eenmalig wat extra stroom. Een paar tips beperken het verbruik en behouden het comfort.

1. Houd de thermostaat constant. Grote nachtverlagingen werken averechts. De pomp moet harder werken om het verschil weg te poetsen.
2. Sluit de zonwering en gordijnen 's nachts. Dat scheelt warmteverlies door ramen.
3. Controleer de ventilatie van de buitenunit. Sneeuw of bladeren voor de ventilator zorgen voor onnodige ontdooicycli.
4. Schakel de geluidsmodus naar maximum vermogen. Lagere geluidsmodi knijpen het vermogen af. Bij vorst wilt u het volle bereik benutten.
5. Combineer met zonnepanelen. Op heldere winterdagen leveren panelen 10–25% van hun jaaropbrengst. Dat compenseert direct.

Bij hybride opstellingen schakelt het systeem zelf naar de cv-ketel zodra de warmtepomp zijn omslagpunt bereikt. Voor een Remeha Elga Ace ligt dat omslagpunt rond −5 °C. Onder die temperatuur neemt de gasketel het over.

Werkt mijn huis met radiatoren ook bij vorst?

Ja, mits de warmtepomp het juiste vermogen heeft en de woning redelijk geïsoleerd is. Een Weheat Sparrow P60 levert bij −10 °C nog circa 5,5 kW thermisch vermogen. Voor een goed geïsoleerde tussenwoning is dat genoeg. Voor een vrijstaande villa van 200 m² met energielabel E is dat te weinig. Daar past een Blackbird P80 of een hybride opstelling.

Een installateur rekent het vermogen door op basis van uw transmissieverlies. Vraag altijd om die berekening. Een onderhuidige onderdimensionering verklaart de meeste klachten over koude dagen.

Conclusie

Een warmtepomp werkt bij −10 °C. Een warmtepomp werkt zelfs bij −15 °C. Het rendement daalt, maar blijft beter dan gas. Ontdooicycli zijn normaal en kosten weinig. De Nederlandse winter is mild genoeg om een hoge SCOP te halen.

Twijfelt u of uw woning geschikt is voor all-electric? Wij rekenen het door per kamer en bouwjaar. U krijgt geen verkooppraat, maar een feitelijke rapportage. Plan een gesprek en u ontvangt binnen een week duidelijkheid.